چرا خیلی از خاک‌های کشاورزی ایران به مس نیاز دارند؟

بخش قابل‌توجهی از خاک‌های کشاورزی ایران، به دلیل ماهیت آهکی و قلیایی خود، جذب طبیعی مس توسط ریشه گیاهان را دشوار می‌کنند؛ همین موضوع باعث شده کمبود مس در بسیاری از مزارع و باغات کشور، چالشی جدی‌تر از آن‌چه در نگاه اول به‌نظر می‌رسد، باشد.

برخلاف تصور رایج که کمبود مواد غذایی در خاک را بیشتر به ازت، فسفر و پتاسیم مرتبط می‌داند، ریزمغذی‌هایی مانند مس نیز نقشی حیاتی در سلامت و بازدهی نهایی محصول دارند؛ نقشی که وقتی نادیده گرفته شود، می‌تواند در قالب افت محصول، ضعف رشد و افزایش حساسیت گیاه به بیماری‌ها خودش را نشان دهد، بدون آن‌که کشاورز همیشه بلافاصله علت اصلی را تشخیص دهد.

کمبود مس در گیاهان چه علائمی دارد و چرا رخ می‌دهد؟

مس در بافت گیاه عنصری با تحرک پایین محسوب می‌شود؛ به همین دلیل نخستین علائم کمبود آن معمولاً در برگ‌های جوان‌تر و بافت‌های تازه رشد کرده ظاهر می‌شوند، نه در برگ‌های مسن‌تر. رایج‌ترین علامت اولیه، زردی برگ‌های جوان است که با کاهش سرعت رشد گیاه همراه می‌شود. در غلات دانه‌ریز مانند گندم، کمبود مس می‌تواند به‌شکل زردی برگ، سوختگی و پیچیدگی نوک برگ‌ها، و در موارد شدیدتر، عدم تشکیل کامل سنبله‌های انتهایی بروز کند. در مرکبات، این کمبود معمولاً دیرتر و به‌شکل رشد سریع همراه با برگ‌های درشت اما با رنگ سبز تیره غیرطبیعی یا لکه‌های زرد ظاهر می‌شود.

از نظر علت وقوع، کمبود مس معمولاً در چند نوع خاک مشخص رخ می‌دهد: خاک‌های آهکی و قلیایی با pH بالای ۷.۵ (که بخش زیادی از خاک فلات ایران در این دسته قرار می‌گیرد)، خاک‌های شنی درشت‌دانه با ماده آلی کم، و خاک‌های پیت با غلظت بالای مواد آلی. تجمع بیش‌ازحد آهن و فسفر در خاک نیز می‌تواند با جذب مس تداخل ایجاد کرده و علائم کمبود را تشدید کند، حتی اگر مقدار کل مس موجود در خاک در ظاهر کافی به‌نظر برسد.

حساسیت به کمبود مس بین محصولات مختلف کشاورزی هم یکسان نیست. یونجه، کاهو، یولاف، پیاز، مرکبات، درختان میوه و گندم از جمله محصولاتی هستند که بیشترین حساسیت را نسبت به کمبود مس نشان می‌دهند؛ در مقابل، لوبیا، نخود فرنگی، سیب‌زمینی و سویا معمولاً تحمل بیشتری در برابر این کمبود دارند.

سولفات مس چگونه کمبود مس در خاک و گیاه را برطرف می‌کند؟

سولفات مس، که در ادبیات کشاورزی سنتی ایران با نام «کات کبود» هم شناخته می‌شود، رایج‌ترین کود معدنی مورد استفاده برای رفع کمبود مس است. این ترکیب معمولاً حاوی حدود ۲۵ درصد مس و ۱۳ درصد گوگرد است و به دلیل حلالیت بالا در آب، حتی در خاک‌های آهکی هم قابل‌جذب باقی می‌ماند؛ ویژگی‌ای که آن را نسبت به برخی ترکیبات دیگر مسی، برای اصلاح کمبود در خاک‌های قلیایی ایران مناسب‌تر می‌کند.

سولفات مس را می‌توان به دو روش اصلی مصرف کرد: محلول‌پاشی روی برگ یا مصرف خاکی. در روش محلول‌پاشی، معمولاً محلولی با غلظت پنج درصد تهیه و روی سطح برگ اسپری می‌شود؛ بهترین زمان برای این کار، فصل بهار و پس از رویش جوانه‌هاست. در مصرف خاکی، معمولاً در فصل پاییز یا زمستان، مقداری از پودر سولفات مس در آب حل شده و در محدوده سایه‌انداز درخت روی خاک پاشیده می‌شود. در هر دو روش، توصیه می‌شود سمپاشی یا محلول‌پاشی در ساعات ابتدای صبح یا اواخر بعدازظهر انجام شود تا از سوختگی احتمالی برگ در اثر تابش مستقیم آفتاب جلوگیری شود.

در کنار سولفات مس، ترکیبات دیگری مانند کلات مس و اکسید مس هم برای رفع کمبود این عنصر استفاده می‌شوند؛ با این تفاوت که اکسید مس معمولاً برای خاک‌های اسیدی مناسب‌تر است، در حالی که سولفات مس به دلیل حلالیت بالاتر، در خاک‌های آهکی و قلیایی رایج در بسیاری از مناطق کشاورزی ایران، گزینه کارآمدتری محسوب می‌شود.

مصرف بیش‌ازحد سولفات مس چه خطری برای خاک و گیاه دارد؟

با وجود اهمیت مس برای سلامت گیاه، مصرف بیش‌ازحد و بدون برنامه سولفات مس می‌تواند مشکلات تازه‌ای ایجاد کند. مس برخلاف بسیاری از عناصر آلی، در خاک تجزیه نمی‌شود و در صورت مصرف مکرر و بدون کنترل، می‌تواند در طول سال‌ها در خاک تجمع پیدا کند. غلظت بالای مس در خاک، می‌تواند برای برخی میکروارگانیسم‌های مفید خاک مضر باشد و در موارد شدید، حتی برای خودِ گیاه هم سمی شود.

به همین دلیل، توصیه اصلی کارشناسان کشاورزی این است که مصرف سولفات مس، مانند هر کود دیگری، باید بر اساس آزمایش خاک و تشخیص واقعی کمبود انجام شود، نه به‌صورت پیشگیرانه و سرخود. آزمایش خاک، تصویر دقیق‌تری از سطح واقعی مس قابل‌جذب در خاک هر مزرعه یا باغ ارائه می‌دهد و از مصرف غیرضروری این ماده جلوگیری می‌کند.

چه محصولاتی بیشتر از همه به مس نیاز دارند؟

همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، حساسیت به کمبود مس در محصولات مختلف متفاوت است. در میان محصولات زراعی، غلات دانه‌ریز به‌ویژه گندم، و در میان محصولات باغی، مرکبات و درختان میوه، از جمله حساس‌ترین گروه‌ها نسبت به کمبود مس هستند. برای این دسته از محصولات، به‌ویژه در مناطقی با خاک آهکی و قلیایی شناخته‌شده، پایش دوره‌ای وضعیت مس خاک می‌تواند نقش موثری در جلوگیری از افت زودهنگام کیفیت و کمیت محصول داشته باشد.

برای تولیدکنندگان کودهای کشاورزی که سولفات مس را به‌عنوان ماده اولیه در فرمولاسیون محصولات خود استفاده می‌کنند، کیفیت و خلوص این ماده مستقیماً روی اثربخشی نهایی کود در مزرعه اثر می‌گذارد. سولفات مس با ناخالصی بالا، ممکن است غلظت واقعی مس قابل‌جذب کمتری نسبت به آنچه روی برچسب محصول اعلام شده ارائه دهد؛ موضوعی که در بلندمدت به اعتبار برند تولیدکننده کود هم آسیب می‌زند.

گروه صنعتی ثمر با شبکه‌ای متشکل از ۱۸ کارخانه تولیدی، پودر سولفات مس را در کنار سایر محصولات پودری و ترکیبات فلزی خود مستقیماً از خط تولید عرضه می‌کند. اطلاعات فنی محصول در نشانی زیر قابل مشاهده است:

https://samarcom.com/product/metal-sulfates-sulfites-powder/copper-sulfate-powder/

جمع‌بندی: توجه به ریزمغذی‌ها، سرمایه‌گذاری کم‌هزینه با بازده بالا

در مقایسه با هزینه بذر، کود اصلی و آب مصرفی یک فصل زراعی، هزینه رفع کمبود یک ریزمغذی مانند مس معمولاً بسیار ناچیز است؛ اما تاثیر آن روی سلامت، مقاومت به بیماری و بازدهی نهایی محصول می‌تواند قابل‌توجه باشد. با این حال، مانند هر مداخله دیگری در کشاورزی، مصرف سولفات مس باید بر پایه شناخت واقعی وضعیت خاک انجام شود، نه حدس و گمان یا الگوبرداری صرف از سایر مزارع.

در نهایت، کشاورزانی که به آزمایش خاک به‌عنوان یک ابزار تصمیم‌گیری، نه یک هزینه اضافه، نگاه می‌کنند، معمولاً در بلندمدت هم در مصرف نهاده‌ها صرفه‌جویی می‌کنند و هم کیفیت و کمیت محصول خود را به شکل پایدارتری حفظ می‌کنند.