معضل گرانی خودرو جهانی شد

به گزارش اکوایران، اگر در ایران وقتی صحبت از گرانی خودرو می‌شود همه نگاه‌ها به دلار، تعرفه، هزینه تولید و سیاست‌های داخلی می‌رود، این بار یک گزارش از بازار آمریکا نشان می‌دهد مسئله دسترسی به خودروی ارزان، به مشکلی جهانی تبدیل شده است. گزارش CNN از بازار آمریکا نشان می‌دهد خودروهای اقتصادی که زمانی بخش مهمی از بازار را تشکیل می‌دادند، حالا به‌شدت کمیاب شده‌اند و خودروسازان ترجیح می‌دهند به جای فروش تعداد بیشتری خودروی ارزان، روی مدل‌های گران‌تر و سودآورتر تمرکز کنند.

برای درک ابعاد تغییر کافی است به بازار آمریکا نگاه کنیم؛ بازاری که معمولاً با خودروهای بزرگ، تیراژ بالا و قدرت خرید قابل توجه مصرف‌کنندگان شناخته می‌شود. طبق داده‌های Edmunds، در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ تنها ۴ درصد از خودروهای جدید فروخته‌شده در آمریکا کمتر از ۲۵ هزار دلار قیمت داشته‌اند و فقط ۱۰ درصد در محدوده ۲۵ تا ۳۰ هزار دلار بوده‌اند. این در حالی است که کمی بیش از یک دهه قبل، بیشتر خودروهای جدید آمریکا زیر ۳۰ هزار دلار قیمت داشتند و نزدیک به یک‌سوم آنها زیر ۲۵ هزار دلار فروخته می‌شدند.

حتی مقایسه با بازار ایران هم از این جهت جالب است که در آمریکا دیگر پیدا کردن خودرویی با قیمت پایین، آن‌قدرها ساده نیست. در سال گذشته فقط ۱۰ مدل در بازار آمریکا وجود داشتند که میانگین قیمت معامله آنها کمتر از ۲۵ هزار دلار بود و همه این مدل‌ها متعلق به خودروسازان آسیایی کوچک‌تر بودند. یکی از مهم‌ترین گزینه‌های ارزان‌قیمت، نیسان ورسا، نیز از پایان سال گذشته از خط تولید خارج شده است.

چرا خودروسازان دیگر ماشین ارزان نمی‌سازند؟

پاسخ را باید در اقتصاد تولید خودرو جست‌وجو کرد. خودروسازان آمریکایی و حتی بسیاری از رقبای خارجی آنها متوجه شده‌اند که تولید یک خودروی ۲۰ تا ۲۵ هزار دلاری، در شرایط افزایش هزینه قطعات، دستمزد، استانداردهای ایمنی و تجهیزات جدید، حاشیه سود بسیار کمتری نسبت به تولید یک SUV یا پیکاپ ۴۰، ۵۰ یا ۷۰ هزار دلاری دارد. بنابراین شرکت‌ها به‌تدریج از پایین بازار فاصله گرفته و سرمایه و ظرفیت تولید خود را به سمت خودروهای گران‌تر برده‌اند.

این اتفاق البته فقط حاصل طمع خودروسازان نیست. خودروهای جدید امروز تجهیزات بسیار بیشتری نسبت به یک دهه قبل دارند؛ از سامانه‌های کمک‌راننده و تجهیزات ایمنی گرفته تا نمایشگرها، امکانات ارتباطی و ردیف سوم صندلی در برخی مدل‌ها. مصرف‌کننده هم وقتی قرار است چنین مبلغی برای خودرو پرداخت کند، معمولاً انتظار امکانات بیشتری دارد. نتیجه یک چرخه عجیب است: خودرو گران‌تر می‌شود، امکانات بیشتری دریافت می‌کند و چون مشتری حاضر است برای این امکانات پول بیشتری بدهد، تولید خودروی ساده و ارزان برای خودروساز جذابیت کمتری پیدا می‌کند.

قیمت خودرو در آمریکا ۴۹ درصد بالا رفته

بر اساس داده‌های Edmunds که CNN به آنها استناد کرده، قیمت خودرو در آمریکا از سال ۲۰۱۵ تاکنون ۴۹ درصد افزایش یافته است؛ رشدی که از تورم عمومی نیز بیشتر بوده است. در نتیجه، چیزی که زمانی یک خودروی معمولی و در دسترس طبقه متوسط محسوب می‌شد، حالا می‌تواند به یک خرید سنگین تبدیل شود. حتی نکته عجیب‌تر این است که امروز تعداد خودروهایی که بیش از ۷۰ هزار دلار قیمت دارند، از تعداد خودروهای موجود در بازه ۲۵ تا ۳۰ هزار دلار بیشتر شده است.

افزایش قیمت فقط به برچسب روی خودرو محدود نمی‌شود. با توجه به اینکه بخش بزرگی از خرید خودرو در آمریکا با تسهیلات انجام می‌شود، افزایش نرخ بهره هم فشار را بیشتر کرده است. متوسط نرخ وام پنج‌ساله خودرو که در اوت ۲۰۱۵ حدود ۴.۴ درصد بود، در آخرین داده مورد استناد CNN در ماه مه امسال به نزدیک ۷ درصد رسیده است. در پایان سال گذشته نیز بیش از ۲۰ درصد خریداران خودروهای جدید، قسط ماهانه‌ای بالاتر از هزار دلار پرداخت می‌کردند.

حتی بازار دست‌دوم هم دیگر پناهگاه مطمئنی نیست

وقتی خودروی صفر گران می‌شود، قاعدتاً باید بازار دست‌دوم به گزینه جایگزین تبدیل شود. اما مشکل اینجاست که بازار دست‌دوم آمریکا هم تحت فشار قرار گرفته است. CNN گزارش می‌دهد متوسط قیمت خودروی صفر در ماه ژوئیه حدود ۴۹ هزار دلار بوده، در حالی که یک خودروی دست‌دوم سه‌ساله یا جدیدتر به‌طور متوسط حدود ۳۲ هزار دلار قیمت داشته است. این فاصله اگرچه قابل توجه است، اما برای بسیاری از خریداران همچنان رقم سنگینی محسوب می‌شود، به‌خصوص وقتی نرخ بهره و هزینه‌های نگهداری را هم به آن اضافه کنیم.

در واقع اینجا با یک تغییر مهم روبه‌رو هستیم: خودروی ارزان در حال تبدیل شدن به یک کالای کمیاب است. حتی در بازار دست‌دوم نیز افزایش تقاضا از سوی افرادی که دیگر توان خرید خودروی صفر را ندارند، قیمت‌ها را بالا نگه داشته است. داده‌های جداگانه iSeeCars نیز نشان می‌دهد سهم خودروهای سه‌ساله دست‌دوم با قیمت کمتر از ۲۰ هزار دلار از حدود نیمی از بازار در ۲۰۱۹ به تقریباً یک‌نهم رسیده است.

تعرفه هم به آتش گرانی بنزین ریخته است

یکی از عوامل مهم دیگری که در گزارش CNN مورد اشاره قرار گرفته، تعرفه‌های تجاری آمریکاست. افزایش تعرفه خودرو و قطعات، هزینه تولید را بالا برده و حتی واردات برخی مدل‌های ارزان را برای خودروسازان دشوارتر کرده است. برای نمونه، نیسان ورسا که یکی از خودروهای اقتصادی بازار آمریکا بود، در مکزیک تولید می‌شد و افزایش هزینه‌های ناشی از تعرفه‌ها یکی از عواملی بود که شرایط ادامه حضور چنین مدل‌هایی را سخت‌تر کرد.

این بخش ماجرا برای بازار ایران هم قابل توجه است. در ایران هم سال‌هاست بحث حمایت از تولید داخلی، افزایش تعرفه واردات و محدود کردن ورود خودرو به عنوان ابزارهایی برای حمایت از صنعت خودرو مطرح می‌شود. اما تجربه بازارهای بزرگ نشان می‌دهد تعرفه و محدودیت واردات اگر هم به تولیدکننده داخلی فرصت بدهد، می‌تواند همزمان هزینه‌ای جدی به مصرف‌کننده تحمیل کند، به‌خصوص وقتی خودروساز انگیزه کافی برای تولید محصول اقتصادی و رقابتی نداشته باشد.

خودروی ۴۰ هزار دلاری، «اقتصادی» محسوب می‌شود؟

شاید عجیب‌ترین بخش گزارش همین باشد. فورد اعلام کرده قصد دارد پیش از سال ۲۰۳۰ پنج مدل ارزان‌تر به بازار عرضه کند، اما تعریف «ارزان‌تر» در برنامه این شرکت خودروهایی زیر ۴۰ هزار دلار است. استلانتیس نیز برنامه عرضه ۹ مدل زیر ۴۰ هزار دلار را دنبال می‌کند. عددی که در گذشته می‌توانست محدوده خودروهای متوسط بازار باشد، حالا در حال تبدیل شدن به سقف خودروهای «مقرون‌به‌صرفه» است.

در همین شرایط، شرکت‌هایی مانند Slate تلاش کرده‌اند با حذف برخی امکانات و ساده‌سازی خودرو، دوباره به بخش پایین بازار برگردند. این شرکت قرار است یک وانت برقی را با قیمت پایه ۲۴ هزار و ۹۵۰ دلار عرضه کند، اما برای رسیدن به این قیمت حتی برخی امکاناتی را که امروز برای بسیاری از مشتریان استاندارد محسوب می‌شوند، حذف کرده است. برای مثال خودرو فاقد شیشه‌های برقی و ردیف دوم صندلی است و حتی کارخانه آن فاقد خط رنگ است. با این حال، این محصول توانسته حدود ۱۸۰ هزار ودیعه قابل استرداد ۱۰۰ دلاری جذب کند، که نشان می‌دهد تقاضا برای خودرو ارزان همچنان وجود دارد.

مسئله اصلی بنابراین کمبود تقاضا برای خودروهای ارزان نیست؛ مشکل این است که تولید آنها برای خودروسازان به اندازه خودروهای گران‌قیمت جذاب نیست. بازار هم کم‌کم به این وضعیت عادت می‌کند و مصرف‌کننده‌ای که زمانی با ۲۰ یا ۲۵ هزار دلار می‌توانست یک خودروی صفر بخرد، حالا باید یا پول بیشتری بپردازد، یا به سراغ خودروی دست‌دوم برود، یا از بخشی از امکانات مورد انتظارش صرف‌نظر کند.

گرانی خودرو به همین دلیل دیگر یک مسئله مختص ایران نیست. از آمریکا تا اروپا و حتی بازارهای در حال توسعه، خودروی ارزان در حال تبدیل شدن به یک کالای کمیاب است. تفاوت البته در شدت و علت‌هاست، اما اصل مسئله یکی است: صنعت خودرو هر روز بیشتر به سمت محصولاتی می‌رود که حاشیه سود بالاتری دارند و هر روز فاصله بیشتری با مشتری‌ای پیدا می‌کند که فقط یک وسیله نقلیه قابل‌اعتماد و ارزان می‌خواهد.