خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- امیرماهان محمدی یکتا: افزایش موارد حیوان‌گزیدگی در برخی شهرستان‌های استان تهران، بار دیگر مسئله سگ‌های بدون صاحب و خطر انتقال هاری را به یکی از موضوعات بهداشت عمومی تبدیل کرده است؛ در ورامین طی سال گذشته دو هزار و ۱۸۸ مورد حیوان‌گزیدگی ثبت شده و بنا بر اعلام شبکه بهداشت این شهرستان، شمار موارد ثبت‌شده در سال جاری نیز به یک هزار و ۴۸ مورد رسیده است. در رباط‌کریم نیز آمارهای سال‌های گذشته از هزاران مورد حیوان‌گزیدگی حکایت دارد؛ در حالی که هم‌زمان، موضوع جمع‌آوری، واکسیناسیون و ساماندهی سگ‌های بدون صاحب همچنان میان دستگاه‌های مختلف استان تهران مطرح است.
گزش یک سگ در خیابان، پارک، حاشیه شهر یا حتی محیط‌های روستایی استان تهران ممکن است، در چند ثانیه اتفاق بیفتد، اما تبعات آن می‌تواند هفته‌ها و حتی ماه‌ها ادامه داشته باشد. موضوع فقط زخم ناشی از دندان حیوان نیست؛ احتمال عفونت، آسیب بافتی و مهم‌تر از همه خطر ابتلا به هاری باعث شده حیوان‌گزیدگی در بسیاری از شهرستان‌های استان تهران به موضوعی فراتر از یک حادثه شهری تبدیل شود.
در هفته‌های اخیر نیز بار دیگر آمار حیوان‌گزیدگی در شهرستان های استان تهران مورد توجه قرار گرفته است، عارفه منصوری، مدیر شبکه بهداشت و درمان ورامین، از ثبت ۲۱۸۸ مورد حیوان‌گزیدگی در سال گذشته و ۱۰۴۸ مورد در سال جاری خبر داده و به خبرنگار مهر تأکید کرده است: هاری بیماری صددرصد کشنده است و حتی یک مورد حیوان‌گزیدگی نیز باید با حساسیت پیگیری شود.
این آمار البته به معنای آن نیست که تمام این موارد به هاری منجر شده یا همه گزش‌ها توسط سگ‌های بدون صاحب اتفاق افتاده است؛ «حیوان‌گزیدگی» عنوانی گسترده‌تر از سگ‌گزیدگی است. با این حال، بخش مهمی از نگرانی بهداشتی در استان تهران به سگ‌ها، به‌ویژه سگ‌های پرسه‌زن و بدون صاحب، مربوط می‌شود.
ورامین؛ ۳۲۰۰ مورد حیوان‌گزیدگی در یک بازه زمانی
اهمیت موضوع در ورامین زمانی بیشتر روشن می‌شود که ارقام ثبت‌شده در شبکه بهداشت این شهرستان کنار هم قرار گیرد، مدیر شبکه بهداشت و درمان ورامین یکی از نکات قابل توجه را نحوه پیگیری افرادی دانست، که پس از گزش برای دریافت واکسن مراجعه نمی‌کنند.
بنا بر اعلام شبکه بهداشت، در چنین مواردی کارشناسان حتی به محل زندگی فرد مراجعه می‌کنند تا او را شناسایی و برای دریافت واکسن منتقل کنند و دوزهای بعدی نیز از سوی شبکه پیگیری شود.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که در هاری، زمان نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. فردی که توسط حیوان مشکوک گاز گرفته شده است، نباید منتظر بروز علائم بیماری بماند. اقدام پیشگیرانه باید پس از ارزیابی پزشکی و در سریع‌ترین زمان ممکن انجام شود.
ورامین و رباط‌کریم تنها نقاط درگیر نیستند
مسئله سگ‌های بدون صاحب محدود به یک یا دو شهرستان استان تهران نیست، گزارش‌های مربوط به شهرستان‌هایی مانند قدس، شهریار، ملارد و اسلامشهر نیز طی سال‌های گذشته از موارد حیوان‌گزیدگی و نگرانی درباره هاری حکایت داشته‌اند. در شهرستان قدس نیز مسئولان دامپزشکی و محیط زیست پیش‌تر از ضرورت جمع‌آوری، عقیم‌سازی، واکسیناسیون و ساماندهی سگ‌های بدون صاحب سخن گفته بودند.
در سال‌های گذشته حتی موارد مرگ ناشی از هاری در غرب استان تهران نیز گزارش شده است. در یکی از این موارد، دو نفر در شهرستان‌های ملارد و رباط‌کریم بر اثر ابتلا به هاری جان باختند، گزارش منتشرشده درباره این حوادث نشان می‌داد یکی از عوامل مهم، تأخیر در مراجعه برای دریافت خدمات پیشگیرانه پس از گزش بوده است.
این سابقه نشان می‌دهد مسئله هاری در استان تهران صرفاً یک هشدار نظری نیست و موارد انسانی آن نیز در گذشته در برخی شهرستان‌ها ثبت شده است.
چرا یک گزش ساده می‌تواند خطرناک باشد؟
هاری بیماری ویروسی بسیار خطرناکی است که عمدتاً از طریق بزاق حیوان آلوده و گزش منتقل می‌شود. در صورت بروز علائم بالینی، بیماری تقریباً همیشه مرگبار است؛ اما می‌توان با اقدام پیشگیرانه پس از مواجهه، از ابتلا جلوگیری کرد.
بنابراین، فردی که در تهران یا هر یک از شهرستان‌های استان توسط سگ، به‌ویژه سگ ناشناس یا بدون صاحب، گاز گرفته می‌شود، نباید به کوچک بودن زخم اکتفا کند، حتی اگر خونریزی شدید نباشد، تماس دندان یا بزاق حیوان با پوست آسیب‌دیده می‌تواند نیازمند ارزیابی پزشکی باشد.
اولین اقدام، شست‌وشوی کامل محل گزش با آب و صابون است و پس از آن فرد باید در سریع‌ترین زمان ممکن به مرکز بهداشتی یا درمانی مراجعه کند تا درباره نیاز به واکسن هاری، ایمونوگلوبولین، پیشگیری از کزاز و سایر اقدامات درمانی تصمیم‌گیری شود.
نکته مهم دیگر این است که نباید منتظر ماند تا حیوان علائم هاری نشان دهد. اگر سگ قابل شناسایی و مهار باشد، بررسی وضعیت آن با هماهنگی دستگاه‌های مسئول می‌تواند در تصمیم‌گیری پزشکی مؤثر باشد، اما این مسئله نباید باعث تأخیر در مراجعه فرد آسیب‌دیده شود.
مسئله فقط درمان نیست؛ سگ‌های بدون صاحب چه می‌شوند؟
در کنار درمان مصدومان، پرسش مهم دیگری نیز وجود دارد: چرا با وجود سال‌ها اجرای طرح‌های جمع‌آوری سگ‌های بدون صاحب، همچنان در برخی مناطق استان تهران شاهد حضور گله‌ای این حیوانات هستیم؟
مدیرکل دامپزشکی استان تهران در این خصوص به خبرنگار مهر گفت: وضعیت هاری در جمعیت دامی این استان مطلوب است، اما وجود سگ‌های بلاصاحب هم تهدیدی بهداشتی و هم تهدیدی اجتماعی به شمار می‌رود.
احمد شریعتی از اجرای طرحی پایلوت برای واکسیناسیون این سگ‌ها در اسلامشهر خبر داد؛ در شرایطی که به گفته او هر سال ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار مورد حیوان‌گزیدگی در ایران ثبت می‌شود.
وی گفت: این طرح با همکاری دادستانی و شهرداری اسلامشهر اجرا خواهد شد و امیدوار است در هفته دامپزشکی کار خود را آغاز کند.
هدف طرح، به گفته او، کاهش موارد گزش و جلوگیری از انتقال هاری در مواردی است که گزش رخ می‌دهد.
او تأکید کرد که در استان تهران مشکل خاصی در زمینه هاری در جمعیت دامی وجود ندارد، اما سگ‌های پرسه‌زن و بلاصاحب باید با همکاری چند نهاد کنترل شوند.
به گفته مدیرکل دامپزشکی استان تهران، جمع‌آوری سگ‌های بلاصاحب و ولگرد طبق قانون بر عهده سازمان مدیریت پسماند و شهرداری‌هاست. دامپزشکی به مراکزی که این سگ‌ها در آنها نگهداری می‌شوند مراجعه می‌کند و واکسیناسیون را انجام می‌دهد.
شریعتی درباره سگ‌های صاحب‌دار گفت: مسئولیت واکسیناسیون آنها با بخش خصوصی است و صاحبان باید برای واکسن به مراکز خصوصی مراجعه کنند، در مقابل، سگ‌های گله و نگهبان در دامداری‌ها به‌صورت رایگان واکسینه می‌شوند و به گفته او، طی شش ماه گذشته این کار در دامداری‌های استان انجام شده است.
او افزود: بخش مهمی از اقدامات پس از گزش و پیشگیری از ابتلا به هاری بر عهده وزارت بهداشت است و کنترل این بیماری، که میان انسان و حیوان مشترک است، تنها با اقدامات دامپزشکی ممکن نیست و به همکاری وزارت بهداشت، سازمان‌های مردم‌نهاد، بخش خصوصی، مردم و دستگاه‌های دولتی نیاز دارد.
از سویی دیگر مدیر شبکه بهداشت و درمان ورامین یکی از مشکلات موجود را بازگشت سگ‌های ولگرد و پرسه زن جمع‌آوری‌شده را به مناطق قبلی عنوان کرده است.
به گفته او، در برخی موارد سگ‌ها از یک منطقه جمع‌آوری و در منطقه دیگری رها می‌شوند و دوباره به محدوده‌های قبلی بازمی‌گردند، بر همین اساس، پیشنهاد ایجاد محل موقت برای جمع‌آوری، ساماندهی، واکسیناسیون و پلاک‌گذاری این حیوانات مطرح شده است.
در تهران نیز شهرداری از فعالیت اکیپ‌های جمع‌آوری سگ‌های بدون صاحب خبر داده است، مدیر اداره کنترل حیوانات شهری سازمان مدیریت پسماند شهرداری تهران پیش از این اعلام کرده بود: ۱۵ اکیپ عملیاتی برای جمع‌آوری سگ‌های بلاصاحب در سطح پایتخت فعالیت می‌کنند و این عملیات بر اساس پیام‌های مردمی ثبت‌شده در سامانه ۱۳۷ انجام می‌شود.
با این حال، تجربه شهرستان‌های استان نشان می‌دهد جمع‌آوری مقطعی به تنهایی مسئله را حل نمی‌کند. کنترل جمعیت، واکسیناسیون، جلوگیری از رهاسازی سگ‌های صاحب‌دار، مدیریت پسماند و منابع غذایی حیوانات و همچنین تعیین تکلیف محل نگهداری آنها، مجموعه‌ای از اقداماتی است که باید هم‌زمان دنبال شود.
یک زخم، یک تصمیم مهم
در استان تهران، فاصله میان یک حادثه چندثانیه‌ای و یک پیامد مرگبار ممکن است تنها به تصمیم فرد آسیب‌دیده برای مراجعه یا عدم مراجعه به مرکز درمانی وابسته باشد، سابقه موارد هاری در شهرستان‌هایی مانند ملارد و رباط‌کریم و آمار بالای حیوان‌گزیدگی در ورامین نشان می‌دهد که نمی‌توان این موضوع را صرفاً یک مسئله مربوط به مدیریت شهری دانست.
از سوی دیگر، تمام حیوان‌گزیدگی‌ها به هاری منجر نمی‌شوند و نباید هر مورد سگ‌گزیدگی را معادل ابتلا به هاری دانست؛ اما همین احتمال، همراه با کشندگی بسیار بالای بیماری در صورت بروز علائم، دلیل کافی برای جدی گرفتن هر مواجهه مشکوک است.
مسئولیت نیز تنها متوجه شبکه‌های بهداشت نیست، دامپزشکی، شهرداری‌ها، فرمانداری‌ها، دهیاری‌ها و دستگاه‌های مرتبط با مدیریت پسماند و همچنین صاحبان حیوانات، هر کدام بخشی از این زنجیره را بر عهده دارند.
وزارت بهداشت نیز در شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرده بود که در سال گذشته در کشور ۱۸ مورد مرگ ناشی از هاری ثبت شده و حدود ۷۵ درصد حیوان‌گزیدگی‌ها مربوط به سگ‌گزیدگی بوده است؛ آماری که اهمیت پیشگیری و مراجعه سریع را نشان می‌دهد، هرچند مربوط به کل کشور است و نباید به استان تهران تعمیم داده شود.
در نهایت، مسئله سگ‌گزیدگی در استان تهران را نمی‌توان تنها با یک عدد یا یک حادثه توضیح داد، این اعداد تصویری از مسئله‌ای ارائه می‌کنند که هم‌زمان ابعاد بهداشتی، شهری و اجتماعی دارد.
راه پیشگیری نیز از همان لحظه گزش آغاز می‌شود: شست‌وشوی فوری زخم، مراجعه سریع به مراکز بهداشتی و تکمیل روند درمانی؛ و در سطح مدیریت شهری، برنامه‌ای مستمر و قابل ارزیابی برای کنترل و ساماندهی حیوانات بدون صاحب در شهرستان‌های استان تهران.
