به گزارش خبرگزاری تسنیم از مشهد،در هفتههای اخیر، همزمان با تحولات جنگ تحمیلی سوم و موفقیتهای ایران سرافراز در هدف قراردادن زیرساختهای نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی و انتشار خبر تخریب برخی رادارهای نظامی منطقه، در شبکههای اجتماعی این ادعا دستبهدست میشود که «کم شدن فعالیت رادارها» باعث «آزاد شدن ابرها» و افزایش بارندگی در ایران شده است. ادعایی که ریشه در شایعات قدیمیتر دارد اما از منظر فیزیک جو و اقلیم، به گفته متخصصان، با واقعیت سازگار نیست.
چرخش دوباره شایعه «دزدیدن باران»؛ از رادارهای همسایه تا جنگ تحمیلی سوم
در سالهای گذشته و بهویژه در دورههایی که کشور با شرایط خشکسالی و تنش آبی روبهرو بوده، بارها شایعاتی درباره «دستکاری آبوهوا» و «دزدیدن باران از آسمان ایران» در افکار عمومی مطرح شده است. هر بار هم این شایعات با یک شکل و عنوان تازه بازتولید شدهاند؛ گاهی با نسبتدادن کاهش بارشها به «سامانههای نظامی» در کشورهای همسایه، گاهی با برجستهکردن نقش «رادارها» و گاهی با پیوند زدن این ادعاها به جنگ تحمیلی سوم که ایران بی هیچ شکی در آن پیروزیهای وسیع و شفافی به دست آورده است.
در دوره اخیر، همزمان با «جنگ تحمیلی سوم»، روایت تازهای در فضای مجازی شکل گرفته است: برخی کانالها و کاربران مدعیاند رادارهایی که در کشورهای اطراف ایران مستقر بوده و در جنگ جاری آسیب دیده یا از کار افتادهاند، در واقع «رادارهای ویژهای برای دور کردن ابرهای بارانزا از آسمان ایران» بودهاند؛ و حالا که این سامانهها از مدار خارج شدهاند، «راه برای ورود سامانههای بارشی به کشور باز شده» و بارندگیها افزایش یافته است.
این ادعاها معمولاً بدون ذکر منبع مشخص، بدون داده و عدد و بدون استناد علمی مطرح میشوند، اما با اتکا به فضای احساسی ناشی از جنگ و نگرانی عمومی از خشکسالی، در مدت کوتاهی بهصورت ویروسی در شبکههای اجتماعی توزیع میشوند. بهکاربردن عباراتی مانند «کارشناس ناشناس خارجی»، «سیستمهای فوقپیشرفته» و ارجاع به نام نهادهای نظامی داخلی یا خارجی، به این دست روایتها ظاهری جدی و مستند میدهد، در حالی که در بیشتر موارد، اصل ادعا قابل پیگیری و راستیآزمایی نیست.
رادارها چشم هواشناساند، نه دست بارانگیر؛ نقد فیزیکمحور شایعه تأثیر جنگ بر بارشهای ایران
در مقابل، جامعه علمی و متخصصان حوزه اقلیم و هواشناسی، سالهاست که بر این نکته تأکید میکنند که رادار، چه نظامی و چه هواشناسی، در تعریف پایهای خود ابزار مشاهده و پایش است، نه ابزار مهندسی و کنترل مستقیم سامانههای بارشی؛ انرژیای که رادارها به صورت امواج رادیویی منتشر میکنند، در مقیاس ابری که چندین کیلومتر ارتفاع و دهها تا صدها کیلومتر گستره افقی دارد، بهقدری ناچیز است که توانایی تقویت، تضعیف یا منحرف کردن سامانههای بارشی را ندارد؛ مأموریت اصلی رادارهای نظامی دیدن در دل ابر و باران است، نه دستکاری ابر و باران با وجود این توضیحات، پرسشهای مهمی همچنان در ذهن افکار عمومی باقی میماند:
آیا از نظر فیزیک جو، اصولاً ممکن است یک سامانه راداری روی شکلگیری یا تخلیه بارش تأثیر بگذارد؟ انرژی رادارها در مقایسه با منابع اصلی انرژی در جو (مثل تابش خورشید) چقدر است؟ تفاوت رادارهای هواشناسی با رادارهای نظامی چیست و چرا هر دو در رده «ابزارهای مشاهده» دستهبندی میشوند؟ و مهمتر از همه، اگر رادارها عامل خشکسالی نیستند، پس عوامل اصلی کاهش بارندگیها در ایران چه هستند؟
در هفتههای اخیر همزمان با وقوع بارشهای مناسب در بخشهای وسیعی از ایران و خاورمیانه و طرح برخی گمانهها درباره تخریب رادارهای نظامی در جریان تحولات جنگ تحمیلی سوم، این ادعا در فضای رسانهای و شبکههای اجتماعی مطرح شده که کاهش فعالیت رادارهای نظامی و… ممکن است باعث «آزاد شدن» سامانههای بارشی و افزایش بارندگی شده باشد.
با این حال، بررسی علمی موضوع نشان میدهد چنین فرضیهای مبنای فیزیکی و هواشناسی ندارد؛ چراکه رادارها، چه از نوع هواشناسی و چه نظامی، صرفاً ابزارهای مشاهده، پایش و آشکارسازی هستند و نه از نظر انرژی و نه از نظر ساختار فنی، توانایی ایجاد تغییر در سامانههای جوی و الگوهای بارش را ندارند.
شایعه آزادسازی باران با تخریب رادارهای دشمن پایه علمی ندارد
در این خصوص دکتر عباس مفیدی عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد و اقلیمشناس در گفتوگویی با خبرنگار تسنیم از مشهد در خصوص شایعه «آزاد شدن بارش با تخریب رادارها دشمن طی جنگ تحمیلی» بر این تأکید کردند که رادارهای مختلف توان تغییر سامانههای بارشی را ندارند! رادارها صرفاً برای مشاهده، آشکارسازی و تعیین موقعیت پدیدهها و اجسام موجود در جو طراحی شدهاند و هیچ هدفی برای ایجاد تغییر در جو یا پدیدههای جوی ندارند.
تسنیم: آیا آزادسازی باران با تخریب رادارهای دشمن پایه علمی دارد؟
مفیدی: واژه رادار از عبارت انگلیسی RAdio Detection And Ranging گرفته شده است که در ترجمه تحتاللفظی، به معنای ابزاری است که از امواج رادیویی برای آشکارسازی (Detection) و تعیین فاصله (Ranging) استفاده میکند.در این عبارت، واژه “RAdio” به استفاده از طیف رادیویی اشاره دارد؛ یعنی این ابزار برای مشاهده و مشخص کردن پدیدهها و اجسام، همچنین تعیین موقعیت و فاصله آنها از امواج رادیویی بهره میگیرد بنابراین، رادار اساساً برای آشکارسازی و تعیین موقعیت طراحی شده است.
تسنیم: آیا رادار ابزار مشاهده و آشکارسازی، پدیدههای جوی است ؟
مفیدی: فلسفه وجودی این ابزار ارتباطی با ایجاد تغییر در جو ندارد، بلکه هدف آن فراهم کردن امکان مشاهده پدیدههای گوناگون در جو، چه پدیدههای جوی و چه اجسام سخت و متحرک، برای بشر است. رادار کمک میکند تا این اجسام و پدیدهها آشکار شوند و موقعیت و تا حدی اندازه آنها قابل مشاهده و تحلیل باشد.
باید توجه داشت که هیچ نوع راداری، از جمله رادارهای هواشناسی، رادارهای نظامی و یا رادارهایی که در صنعت هوانوردی به خدمت گرفته شده اند، برای تغییر در جو یا سیستمهای بارشی و ابرها طراحی نشده است. همه این رادارها هدفی مشترک دارند و آن، مشاهده، آشکارسازی و تعیین موقعیت پدیدهها و اجسام در جو زمین است.
تسنیم: رادارها از چه موجی استفاده میکنند و چه چیزی را اندازه میگیرند؟
مفیدی: رادارها انواع مختلفی دارند؛ از جمله رادارهای هواشناسی و رادارهای نظامی، اما همه این سامانهها برای انجام وظیفه خود از طیف نور یا طیف الکترومغناطیس استفاده میکنند.در عمل، رادارها از بخش طول موج بلند این طیف، یعنی امواج رادیویی و مایکروویو (ریزموجها) بهره میبرند. این سامانهها موجی را منتشر میکنند و سپس بازتاب همان موج را آشکارسازی میکنند و از طریق تحلیل این بازتاب، پدیدهها و اجسام را شناسایی و مشخص میکنند. بنابراین، اساس کار رادارها بر انتشار موج در محدوده امواج رادیویی و مایکروویو و دریافت بازتاب آن تمرکز یافته است.
بسته به هدف و میزان دقت مورد نظر، بهویژه در حوزههای نظامی، نوع موجهای ارسالی میتواند متفاوت باشد. رادارها در محدوده امواج رادیویی و مایکروویو در قالب باندهای مختلف دستهبندی میشوند و برای آنها باندهای گوناگونی در نظر گرفته شده است.
به عنوان نمونه میتوان به باند «ال» (L) برای طول موجهای بلند یا باند «اس» (S-band) اشاره کرد. برخی رادارها از این باندهای بلندتر استفاده میکنند تا امواج بتوانند از میان قطرات آب، دانه های برف، تگرگ و دیگر پدیدههای جوی با قطر بیشتر در ابرها عبور کنند و در نتیجه برد و مسافت بیشتری را برای آشکارسازی پوشش دهند.
در مقابل، رادارهایی نیز وجود دارند که از طول موجهای کوتاهتر مانند باندهای «ایکس» (X) و «کا» (K) استفاده میکنند. این طول موجها به سختی از میان پدیدههای جوی عبور میکنند، اما در عوض میتوانند دقت مشاهدهای بالاتری را در مسافت های کمتر فراهم کنند.
بنابراین بسته به اینکه رادارها قرار است چه پدیدهای را، در چه فاصلهای و با چه دقتی آشکارسازی کنند، میتوانند از طول موجهای بلند یا کوتاه در محدوده امواج رادیویی استفاده کنند و بر همین اساس انواع مختلفی از رادارها طراحی و تولید شده است.
رادارها میتوانند برای اندازهگیری و آشکارسازی پدیدهها و اجسام مختلف در جو به کار روند؛ از دانههای برف، قطرات باران و تگرگ گرفته تا اجسام متحرک مانند هواپیما. با این حال، بسته به اینکه هدف آشکارسازی چه چیزی باشد، از طول موجهای مختلف در محدوده مایکروویو، از باند «ال» که طول موج بلندتری دارد تا باندهای «ایکس» و «کا» که طول موجهای کوتاهتری دارند، استفاده میشود.
درباره مقایسه سطح انرژی رادارها در مقایسه با سامانههای بارشی بگویید؟
مفیدی: درباره میزان انرژی سامانههای راداری در مقایسه با انرژی موجود در سامانههای بارشی، رادارهای مختلف از نظر انرژی دامنه گستردهای دارند؛ از رادارهای کوچک که در حد چند وات توان دارند تا رادارهای بزرگتر که ممکن است توانی در حد چند مگاوات داشته باشند.
در مقابل، میزان انرژی که در یک سامانه بارشی صرف میشود تا فرآیند بارش شکل بگیرد، بسیار بسیار عظیم است. در یک سامانه بارشی ممکن است انرژی در مقیاس گیگاژول یا حتی تراژول باشد. به همین دلیل، هیچگاه انرژی رادارها به حدی نمیرسد که بتواند چنین سامانههایی را تقویت یا در آنها تغییری ایجاد کند.
ما با حرارت اجاق گاز میتوانیم یک لیوان آب را گرم کنیم، اما نمیتوانیم با همان حرارت دریا یا یک استخر بزرگ را گرم کنیم و تأثیری بر دمای آنها بگذاریم. مقدار انرژی سیستمهای راداری در مقایسه با سامانههای بارشی تقریباً در حکم همان اجاق در این مثال است و نمیتواند تغییری در روند و تحولات یک سامانه بارشی ایجاد کند.
در برخی مباحث مطرح میشود که اگر سامانههای راداری حذف شوند و انرژیای که آنها در محیط منتشر میکنند وجود نداشته باشد، ممکن است این موضوع اثر مثبتی بر سامانههای بارشی بگذارد. اما چنین فرضی اساساً نمیتواند درست باشد. نسبت انرژی رادارها به انرژی یک سامانه بارشی مانند وارد کردن یک سوزن به یک کوه عظیم است؛ یعنی از نظر فیزیکی تأثیر عملی بر رفتار سامانه بارشی و فرآیندهای داخلی آن نخواهد داشت.
بررسی ارتباط ادعایی برخی میان خاموشی رادارها و تغییر الگوهای بارش
تسنیم:منظر فیزیک جو و هواشناسی آیا میتوان میان خاموش شدن یا تخریب رادارها در یک منطقه و تغییر میزان بارش در آن منطقه و یا منطقهای دیگر رابطه علت و معلولی تعریف کرد؟
مفیدی:اساساً ارتباطی بین فعالیت رادارهای نظامی و الگوهای بارشی و تغییرات آنها وجود ندارد لذا مطالعات مختلف نشان میدهد که عملکرد رادارها ماهیتی متفاوت از فرآیندهای شکلگیری پدیدههای جوی دارند و سامانههای بارشی با توجه به ویژگیهای فیزیکی خود کمترین تأثیر را از چنین عوامل بیرونی میپذیرند. به عبارتی امواج رادیویی و مایکروویو بکاررفته در رادارها نمیتوانند اثر تخریبی بر روی سامانه های بارشی ان هم در مقیاس منطقهای داشته باشند. شواهدی وجود ندارد که رادارها حتی در مقیاس محلی و در محل استقرار خود نیز چنین تأثیری داشته باشند.
رادارها چه در زمان فعالیت و چه در زمان خاموشی، توان ایجاد اختلال یا تأثیرگذاری بر سیستمهای بارشی، فرآیندهای بارشزا و تشکیل و تکوین ابرها را ندارند بنابراین از بین رفتن یا خاموش شدن رادارها در منطقه جنوب غرب آسیا نمیتواند تأثیری بر میزان بارش در منطقه داشته باشد.
آنچه رخ داده صرفاً رفتار طبیعی جو است که در ماههای اسفند و فروردین بروز کرده است و این نکته قابل ذکر است که، تقریبا تمامی مدلهای پیشبینی فصلی، وقوع بارش های بالاتر از نرمال را برای ماههای اسفند 1404 و فروردین 1405 از قبل پیشبینی کرده بودند و تغییر یا رخدادی خارج از الگوی پیشبینیشده مشاهده نشده است.
با توجه به توضیحات ارائه شده، طرح این فرضیه که تخریب یا خاموش شدن رادارها میتواند موجب تغییر در سامانههای بارشی شود، فاقد پشتوانه علمی است و رابطه علمی و منطقی در این زمینه مشاهده نمیشود.
تسنیم: آیا سازوکار فیزیکی برای اثرگذاری امواج رادار بر بارش وجود ندارد؟
مفیدی: امواج راداری که در طیف مایکروویو و رادیویی قرار دارند اساساً نمیتوانند ابرها و سیستمهای بارشی را در یک مقیاس منطقهای دچار تغییر کنند و کارکرد اصلی این امواج تنها آشکارسازی است؛ به این معنا که رادارها با استفاده از بازتاب این امواج میتوانند فاصله، موقعیت و تا حدی اندازه پدیدهها را تعیین کنند. بنابراین رادارها صرفاً نقش مشاهده و اندازهگیری دارند و به دلیل حجم بسیار پایین انرژی آنها، عملاً ظرفیتی برای ایجاد تغییر در سامانههای جوی وجود ندارد.
در بسیاری از کشورها شبکهای از رادارهای هواشناسی وجود دارد که بهصورت لحظهای شرایط جوی را پایش میکنند. هدف از استقرار این سامانهها رصد وضعیت جو، آشکارسازی مخاطرات احتمالی حاصل از وقوع سامانههای جوی و کمک به تصمیمگیری برای کاهش خسارات ناشی از پدیدههای جوی است. اگر قرار بود رادارها توان اثرگذاری بر سامانههای بارشی داشته باشند، رادارهای هواشناسی نیز که از نظر ماهیت، عملکرد و نوع امواج شباهت بسیار نزدیکی با رادارهای نظامی دارند باید قادر به ایجاد چنین تغییراتی در جو باشند در حالیکه چنین موضوعی اساساً واقعیت ندارد و رادارها چه از نوع هواشناسی و چه نظامی، توان ایجاد تغییر در سامانههای بارشی و پدیدههای جوی را ندارند و تاکنون نیز چنین اتفاقی گزارش یا مشاهده نشده است.
تصور اثرگذاری رادارها بر افزایش یا کاهش بارش نادرست است
تسنیم:چرا برخی تصور میکنند رادارها میتوانند با امواج خود میزان بارش را کم یا زیاد کنند؟
مفیدی:با توجه به اصول علمی مشخص است که رادارها نمیتوانند تغییری در پدیدههای جوی و سامانههای بارشی ایجاد کنند و از آنجا که رادارها توان ایجاد تغییر در سامانههای جوی را ندارند، بنابراین میزان و نحوه فعالیت کم یا زیاد شدن سیستمهای بارشی نیز نمیتواند ناشی از فعالیت رادارها باشد. در نتیجه این تصور که رادارها قادرند بارش را افزایش یا کاهش دهند، برداشت نادرستی است که در جامعه منتشر شده است.
تسنیم: خاموش شدن رادارها چه تغییری در جو ایجاد میکند؟
مفیدی:رادارها بر اساس فلسفه وجودی خود تنها در حوزه مشاهده و پایش فعالیت میکنند. بنابراین وجود یا عدم وجود آنها در جو تغییری ایجاد نمیکند و تنها توانایی مشاهده و پایش پدیدهها کاهش مییابد لذا با توجه به اینکه رادارها اساساً تغییری در جو ایجاد نمیکنند، چنین موضوعی نیز در ادبیات علمی تأیید نشده و موضوعیت علمی ندارد.
اساساً طرح چنین پرسشی نیز محل اشکال است، زیرا رادارها نقشی در فرآیندهای بارش و سامانههای بارشی ندارند و توان ایجاد تغییر یا تأثیرگذاری در آنها برای این سامانهها تعریف نشده است.
تسنیم: آیا بارشهای اخیر پدیدهای طبیعی است؟
مفیدی:بارشهایی که طی اسفند 1404 و فروردین 1405 و به طور کلی در بهار امسال رخ داده و در حال وقوع است، پدیدهای طبیعی است و ارتباطی با شایعات مطرح شده درباره رادارها ندارد و بر اساس خروجی مدلهای پیشبینی فصلی، وقوع چنین بارشهایی از قبل پیشبینی شده است.
بسیاری از مدلهای پیشبینی جهانی نیز نشان داده بودند که با توجه به فرآیندهای در حال وقوع در جو، بهار امسال برای خاورمیانه میتواند همراه با بارشهای مناسب باشد. در شکل 1 نمونهای از خروجی پیشبینی بارش فصل بهار آورده شده است. این خروجی از بکارگیری خروجی تعداد 9 مدل پیشبینی فصلی جهانی تهیه شده است. همانطوری که قابل مشاهده است مدلها در پیشبینیهای انجام شده، برای بخش بزرگی از خاورمیانه (از جمله ایران)، بارشهای بالاتر از نرمالی را پیش بینی نمودهاند (طیف رنگ سبز نشان دهنده احتمال وقوع بارشهای بالاتر از نرمال است). این در حالی است که این مدلها، فرآیندهای طبیعی جو را در محاسبات خود دخالت میدهند و ابزارها و به طور مشخص اثر رادارها در این پیش بینیها جایگاهی ندارند. در شکل 2 این پیشبینی برای ماه اردیبهشت 1405 (ماه می) نشان داده شده است. همان طوری که مشاهده میشود، خروجی مدلهای پیش بینی فصلی، حاکی از بارشهای خوبی در ماه اردیبهشت بر روی خاورمیانه است.
بنابراین این رخداد از قبل در پیشبینیهای علمی مشخص شده بود و نباید آن را به وقوع جنگ تحمیلی سوم یا موضوعاتی نظیر تخریب رادارها نسبت داد؛ بلکه این پدیده در چارچوب رفتار طبیعی سامانههای جوی در حال وقوع است.
تسنیم: همزمانی بارشهای اخیر با جنگ تحمیلی سوم؛ روایت علمی چیست؟
مفیدی:خوشبختانه در اسفندماه و ابتدای فروردینماه شاهد بارشهای قابل توجهی چه در ایران و چه در بخش بزرگی از خاورمیانه بودهایم. در عین حال، مدلهای پیشبینی فصلی نیز نشان میدهند که باقیمانده ماه آوریل و ماه می 2026 (فروردین و اردیبهشت 1405) میتواند ماهی نسبتاً پربارش برای منطقه باشد (به شکلها مراجعه کنید).
همزمانی این بارشها با وقوع جنگ تحمیلی سوم و از بین رفتن برخی رادارهای نظامی دشمن در منطقه، باعث شده در میان بخشی از افکار عمومی و حتی برخی محافل رسانهای این تصور شکل بگیرد که شاید کاهش فعالیتهای رادارهای نظامی یا از کار افتادن آنها موجب آزاد شدن سامانههای بارشی و افزایش بارش شده است و چنین برداشتی مبنای علمی ندارد. رادارها، چه از نوع هواشناسی و چه نظامی، اساساً برای پایش و رصد پدیدهها طراحی شدهاند و توان و سازوکار لازم برای ایجاد تغییر در سامانههای جوی آن هم در مقیاس منطقهای را ندارند.
یکی از دلایل شکلگیری این شبهه آن است که طی چند سال گذشته منطقه با خشکسالیهای متوالی مواجه بوده و وقوع بارشهای نسبتاً مناسب در دو ماه اخیر برای بسیاری از مردم غیرمنتظره بوده است. همزمانی این بارشها با تحولات نظامی و تخریب رادارها باعث شده برخی افراد میان این دو رخداد ارتباطی فرض کنند، در حالی که این همزمانی صرفاً یک تصادف زمانی است.
رادارها نه از نظر انرژی تولیدی، نه از نظر ساختار فنی و نه از نظر هدف طراحی، توان ایجاد تغییر در مقیاس سامانههای بارشی را ندارند. انرژی تولیدی رادارها بسیار محدود است، در حالی که تشکیل و تکوین سامانههای جوی و اساساً رفتار آنها، تحت تأثیر مقادیر بسیار عظیم انرژی در مقیاسهای بزرگ جوی قرار دارد.
سامانههای بارشی پدیدههایی بسیار پیچیده هستند که تحت تأثیر مجموعهای از پارامترها مانند دما، رطوبت، فشار، جریان هوا، صعود و نزول هوا و دیگر فرآیندهای دینامیکی جو شکل میگیرند. رادارها توانایی ایجاد تغییر در این متغیرها را ندارند و امواج رادیویی مورد استفاده در آنها نیز اساساً برای آشکارسازی و اندازهگیری طراحی شدهاند.
این امواج نمیتوانند بر ابرها، قطرات آب، کریستالهای یخ، دما، فشار، یا فرآیندهای صعود و نزول هوا اثر فیزیکی قابل توجهی بگذارند و حتی امکان ایجاد تغییراتی مانند گرم شدن، سرد شدن یا یونیزه شدن سامانههای جوی در مقیاس مؤثر برای بارش نیز وجود ندارد.
بارشهایی که طی دو ماه گذشته در منطقه مشاهده شدهاند، نتیجه رفتار طبیعی سامانههای جوی و فرآیندهای اقلیمی در مقیاس منطقهای و جهانی بوده و ارتباطی با فعالیت یا عدم فعالیت رادارهای نظامی ندارد.
شکل 1: نقشه های پیش بینی درصد احتمال وقوع بارش برای فصل بهار 2026 (اوریل، می و جون) در غرب آسیا. شکل بالا از بکارگیری خروجی تعداد 8 مدل پیش بینی جهانی. شکل پایین، همان برای 6 مدل پیشبینی فصلی آمریکای شمالی. طیف سبز رنگ در این شکلها بیانگر احتمال وقوع بارشهای بالاتر از نرمال است.
شکل 2: نقشه پیش بینی احتمال وقوع بارش برای ماه می 2026 (اردیبهشت 1405) در غرب آسیا. نقشه از بکارگیری خروجی تعداد 9 مدل پیشبینی جهانی تهیه شده است.
گفتوگو از محدثه رمضانی
انتهای پیام/282
